Orzeczenie rozwodu na pierwszej rozprawie w sprawie o rozwód

Aby sąd mógł orzec rozwód na jednej rozprawie, nie może istnieć różnica w sprawie ustaleń faktycznych, muszą zaistnieć wszelkie przesłanki do orzeczenia rozwodu, a także nie może być przesłanek negatywnych do orzeczenia rozwodu. W pierwszej kolejności sąd na rozprawie, zaproponuje stronom postępowanie mediacyjne. Skierowanie stron do mediacji powoduje zawieszenie postępowania sądowego. Zawieszenie takie może nastąpić także w sytuacji gdy postępowanie mediacyjne nie jest prowadzone, ale sąd nabierze przekonania, że istnieją widoki na utrzymanie małżeństwa. Zawieszenie postępowania może nastąpić tylko raz w ciągu całego postępowania rozwodowego. O zawieszenie postępowania może wnosić także jedna ze stron, lub obie strony razem. Podjęcie zawieszonego postępowania następuje na wniosek jednej ze stron. Stosownie do treści art. 181 § 2 k.p.c., postępowanie zawieszone na zgodny wniosek stron lub wskutek niestawiennictwa jednej ze stron, może być podjęte nie wcześniej niż po upływie 3 miesięcy od zawieszenia, chociażby strony określiły we wniosku o zawieszenie termin krótszy bądź tez przed upływem 3 miesięcy złożyły zgodny wniosek o podjęcie postępowania. Jeżeli strony określiły we wniosku termin zawieszenia dłuższy niż trzy miesiące, podjęcie będzie mogło nastąpić dopiero po upływie tego terminu. Jeżeli strony nie wyrażą zgody na postępowanie mediacyjne, sąd przeprowadzi rozprawę.

 

Orzeczenie przez sąd rozwodu jest możliwe przy spełnieniu kumulatywnie (łącznie) dwóch pozytywnych przesłanek rozwodowych w postaci rozkładu pożycia małżeńskiego, które musi być zupełne i trwałe. Nie zawsze łatwo jest ocenić czy rozpad małżeństwa jest na tyle trwały, iż nie istnieje możliwość naprawy sytuacji, ponownego nawiązania więzi łączących małżonków. Spróbujmy zdefiniować na czym polega rozkład pożycia i kiedy może być on uznany za trwały.
Rozkład pożycia małżeńskiego występuje wówczas, gdy występuje brak więzi duchowej, fizycznej i gospodarczej pomiędzy małżonkami. Natomiast rozkład jest zupełny, gdy nie istnieje między małżonkami żadna więź duchowa, fizyczna ani gospodarcza, a więc gdy małżeństwo całkowicie przestaje funkcjonować. Natomiast rozkład jest trwały, gdy dokonując oceny funkcjonowania małżeństwa, opartej na doświadczeniu życiowym, sąd dochodzi do wniosku, że w określonych okolicznościach występujących w tej sprawie, nie ma możliwości powrotu małżonków do wspólnego pożycia. Przesłanką konieczną nie jest w tym przypadku upływ czasu. Najczęściej przyjmuje się, że jeżeli rozkład trwa co najmniej 6 miesięcy, to można mówić o rozkładzie trwałym. Jednakże okoliczności w sprawie, mogą potwierdzać przypuszczenie, że pomimo braku długiego okresu rozkładu małżeństwa, nie ma możliwości na ponowne nawiązanie więzi między małżonkami. Jeżeli zatem małżonkowie, co najmniej od 6 miesięcy nie mają kontaktów cielesnych, nie prowadzą także od takiego czasu wspólnego gospodarstwa domowego, to zasadniczo można mówić o istnieniu formalnych przesłanek do orzeczenia rozwodu.

 

Aby sąd mógł rozpatrywać sprawę o rozwód, musi także odnieść się do przyczyn rozpadu małżeństwa, czyli konieczne jest ustalenie, jakie powody sprawiły, że rozkład ten nastąpił. Bez wyjaśnienia okoliczności, które wywołały rozkład, nie byłoby możliwe rozstrzygnięcie, czy i który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia, o czym sąd obowiązany jest orzec stosownie do art. 57 § 1 k.r.i.o. Jest to również potrzebne w sprawach, w których obie strony rezygnują z orzeczenia o winie, gdyż takie stanowisko stron nie zwalnia sądu od obowiązku oceny rozkładu z punktu widzenia jego zupełności i trwałości. Wreszcie ustalenie przyczyn rozkładu pożycia małżeńskiego może mieć zasadnicze znaczenie dla oceny, czy żądanie rozwodu nie jest w okolicznościach sprawy sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo czy z żądaniem tym nie występuje małżonek wyłącznie winny, a w wypadku gdy rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia – czy z zasadami tymi nie jest sprzeczna odmowa drugiego małżonka wyrażenia zgody na rozwód.

 

Reasumując aby postępowanie w sprawie o rozwód odbyło się na jednej rozprawie, to konieczne będzie ustalenie pomiędzy małżonkami przed tą rozprawą wspólnego stanowiska co do rozkładu pożycia małżeńskiego. Podstawowe kwestie jakie będą poruszane przez sąd, to ustalenie faktów czy doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego. Sąd będzie chciał ustalić, czy miedzy małżonkami istnieje jeszcze szansa na uratowanie małżeństwa, zwłaszcza w sytuacji gdy małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dziecko. Chodzi o ustalenie, czy orzeczenie rozwodu nie spowoduje negatywnych skutków dla dziecka.  W szczególności sąd będzie pytał małżonków o to kiedy ustały kontakty cielesne, od kiedy nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, jakie są powody zaistniałego stanu rzeczy. Jeżeli małżonkowie będą zgodnie i spójnie odpowiadać na pytania sądu, w ten sposób, że sąd dojdzie do przekonania, że pomiędzy małżonkami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia, orzeczenie rozwodu może nastąpić na pierwszej rozprawie.

Mimo zaistnienia wszelkich przesłanek do orzeczenia rozwodu, braku sprzeciwu małżonka pozwanego w sprawie o rozwód, oraz braku sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, sąd może nie orzec o rozwodzie, jeżeli małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dzieci, a sąd dojdzie do przekonania, że rozwodowi sprzeciwia się dobro wspólnych małoletnich dzieci. Obejmuje to także dzieci przysposobione, przy czym nie dotyczy dzieci jednego z małżonków, nawet gdyby były wychowywane wspólnie, a nie zostały prawnie przysposobione) oraz dzieci już pełnoletnich, niezależnie od konieczności dalszego sprawowania opieki nad nimi (np. z uwagi na stan zdrowia.

Zasada ta nigdy nie jest kwestionowana, natomiast wątpliwości budzi pojmowanie i stosowanie w praktyce tej przeszkody. Sąd Najwyższy wydał orzeczenie o charakterze wytycznych (z dnia 18 marca 1968 r. i z dnia 9 czerwca 1976 r27), które maja ukierunkować orzecznictwo sądowe w celu wzmożenia ochrony rodziny, w szczególności poprzez ustalenie:

1.     czy rozwód nie spowoduje osłabienia więzi z dziećmi tego małżonka, przy którym dzieci nie pozostaną,

2.     czy po rozwodzie zaspokojone zostaną potrzeby materialne i emocjonalne dzieci w takim przynajmniej zakresie jak obecnie,

3.     czy utrzymanie dotychczasowego stanu będzie dla dzieci bardziej korzystne niż orzeczenie rozwodu.

Ustalenia powyższe mogą zostać mimo wszystko nie wzięte pod uwagę przez sąd jako przeszkody orzeczenia rozwodu, gdy zachodzą inne istotne okoliczności przemawiające za rozwiązaniem małżeństwa. Wytworzona w rodzinie przez stałe awantury rodziców atmosfera, która zatruwałaby młodość małoletnich dzieci, demoralizowałaby je i zagrażała ich wychowaniu, uzasadnia uznanie, że w takiej sytuacji dobro dzieci nie mogłoby ucierpieć wskutek orzeczenia rozwodu ich rodziców. Zatem sąd rozpatrując przesłankę negatywna orzeczenia rozwodu, w postaci dobra wspólnych małoletnich dzieci, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich okoliczności, jakie będą miały wpływ na rozwój i wychowanie dziecka oraz dokonać oceny zebranego materiału dowodowego w tym zakresie. Dla oceny, czy dobro dzieci sprzeciwia się rozwodowi, należy konkretnie rozważyć, jaka byłaby ich sytuacja, gdyby do rozwodu nie doszło i porównać ją z sytuacją, jaka będzie po orzeczeniu rozwodu. Nie można oceniać tej kwestii na podstawie założenia, że małżonkowie wrócą do wspólności małżeńskiej po odmówieniu im orzeczenia rozwodu, jeżeli okoliczności przemawiają przeciwko takiemu założeniu. Oceniając, czy dobro małoletnich dzieci małżonków nie sprzeciwia się rozwodowi, należy przede wszystkim rozważyć, czy rozwód nie spowoduje osłabienia więzi z dziećmi tego z małżonków, przy którym dzieci nie pozostaną, w stopniu mogącym ujemnie wpłynąć na wykonywanie jego obowiązków rodzicielskich. Dobro małoletnich dzieci może ucierpieć wskutek rozwodu, w przypadku stanowiska małżonka, co do sposobu wykonywania w przyszłości władzy rodzicielskiej, a w szczególności domaganie się każdego z rodziców, by dzieci powierzono jemu z wyłączeniem wszelkiej ingerencji drugiego małżonka. Dotyczy to jednak wypadków, gdy istnieją podstawy do przewidywania, że utrzymanie status quo w stosunkach wzajemnych rodziców będzie dla ich małoletnich dzieci bardziej korzystne. Sam fakt możliwości założenia nowej rodziny przez współmałżonka nie może być podstawą odmówienia rozwodu, gdyż jeśliby taki motyw należało uznać za wystarczający, ustawa po prostu zakazywałaby rozwodu, dopóki są małoletnie dzieci. Przy ocenie, czy dobro dziecka z małżeństwa nie stoi na przeszkodzie do orzeczenia rozwodu, należy brać pod uwagę stan istniejącego trwałego rozkładu, którego nie zmieni odmówienie rozwodu. W tym stanie rzeczy dobro dziecka nie sprzeciwi się rozwodowi, jeżeli środki dla jego wychowania są zapewnione i jeżeli kontakt dziecka z obojgiem rodziców nie będzie utrudniony.

 

Na koniec można dodać, że kwestia alimentacji może być orzeczona przez sąd na jednej rozprawie, o ile odpowiednio udokumentowane są kwestie związane z kosztami utrzymania wspólnych małoletnich dzieci stron oraz posiadane przez strony możliwości zarobkowe (głównie chodzi o wysokość osiąganych dochodów przez zobowiązanego do alimentacji). Jeżeli, nie będzie w tym zakresie wystarczających dowodów, sąd może odroczyć rozprawę i wezwać strony do dostarczenia odpowiednich dokumentów.