Przesłanki negatywne orzeczenia rozwodu

Aby sąd mógł orzec rozwód, muszą zaistnieć przesłanki określone w art. 56 § 1 k.r.o. w postaci zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego. Przesłanki te objawiają się zasadniczo poprzez całkowite zerwanie więzi rodzinnych, uczuciowych i gospodarczych. Jednakże mimo zaistnienia tych przesłanek, sąd nie może orzec o rozwiązaniu małżeństwa, jeżeli wystąpią negatywne przesłanki rozwodowe, zwane także przeszkodami rozwodowymi, które służą do obrony zagrożonego małżeństwa i należą do nich:

·         art. 56 § 2 KRIO (przeszkody obligatoryjne) – w przypadku ich zaistnienia orzeczenie rozwodu z mocy prawa jest niedopuszczalne. Mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo, jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

·         art. 56 § 3 KRIO (przeszkody fakultatywne) – odmiennie niż w przypadku przeszkód fakultatywnych, ich zaistnienie nie powoduje obligatoryjnego zakazu orzeczenia rozwodu, prawo pozostawia ocenie sądu, czy w danych okolicznościach orzeczenie rozwodu jest zasadne. Rozwód nie jest również dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba, że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo, że odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Dobro wspólnych małoletnich dzieci (obejmuje także dzieci przysposobione, przy czym nie dotyczy dzieci jednego z małżonków, nawet gdyby były wychowywane wspólnie, a nie zostały prawnie przysposobione) oraz dzieci już pełnoletnich, niezależnie od konieczności dalszego sprawowania opieki nad nimi (np. z uwagi na stan zdrowia). Zasada ta nigdy nie jest kwestionowana, natomiast wątpliwości budzi pojmowanie i stosowanie w praktyce tej przeszkody. Sąd Najwyższy wydał orzeczenie o charakterze wytycznych (z dnia 18 marca 1968 r. i z dnia 9 czerwca 1976 r27), które maja ukierunkować orzecznictwo sądowe w celu wzmożenia ochrony rodziny, w szczególności poprzez ustalenie:

Ustalenia powyższe mogą zostać mimo wszystko nie wzięte pod uwagę przez sąd jako przeszkody orzeczenia rozwodu, gdy zachodzą inne istotne okoliczności przemawiające za rozwiązaniem małżeństwa. Wytworzona w rodzinie przez stałe awantury rodziców atmosfera, która zatruwałaby młodość małoletnich dzieci, demoralizowałaby je i zagrażała ich wychowaniu, uzasadnia uznanie, że w takiej sytuacji dobro dzieci nie mogłoby ucierpieć wskutek orzeczenia rozwodu ich rodziców. Zatem sąd rozpatrując przesłankę negatywna orzeczenia rozwodu, w postaci dobra wspólnych małoletnich dzieci, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich okoliczności, jakie będą miały wpływ na rozwój i wychowanie dziecka oraz dokonać oceny zebranego materiału dowodowego w tym zakresie. Dla oceny, czy dobro dzieci sprzeciwia się rozwodowi, należy konkretnie rozważyć, jaka byłaby ich sytuacja, gdyby do rozwodu nie doszło i porównać ją z sytuacją, jaka będzie po orzeczeniu rozwodu. Nie można oceniać tej kwestii na podstawie założenia, że małżonkowie wrócą do wspólności małżeńskiej po odmówieniu im orzeczenia rozwodu, jeżeli okoliczności przemawiają przeciwko takiemu założeniu. Oceniając, czy dobro małoletnich dzieci małżonków nie sprzeciwia się rozwodowi, należy przede wszystkim rozważyć, czy rozwód nie spowoduje osłabienia więzi z dziećmi tego z małżonków, przy którym dzieci nie pozostaną, w stopniu mogącym ujemnie wpłynąć na wykonywanie jego obowiązków rodzicielskich. Dobro małoletnich dzieci może ucierpieć wskutek rozwodu, w przypadku stanowiska małżonka, co do sposobu wykonywania w przyszłości władzy rodzicielskiej, a w szczególności domaganie się każdego z rodziców, by dzieci powierzono jemu z wyłączeniem wszelkiej ingerencji drugiego małżonka. Dotyczy to jednak wypadków, gdy istnieją podstawy do przewidywania, że utrzymanie status quo w stosunkach wzajemnych rodziców będzie dla ich małoletnich dzieci bardziej korzystne. Sam fakt możliwości założenia nowej rodziny przez współmałżonka nie może być podstawą odmówienia rozwodu, gdyż jeśliby taki motyw należało uznać za wystarczający, ustawa po prostu zakazywałaby rozwodu, dopóki są małoletnie dzieci. Przy ocenie, czy dobro dziecka z małżeństwa nie stoi na przeszkodzie do orzeczenia rozwodu, należy brać pod uwagę stan istniejącego trwałego rozkładu, którego nie zmieni odmówienie rozwodu. W tym stanie rzeczy dobro dziecka nie sprzeciwi się rozwodowi, jeżeli środki dla jego wychowania są zapewnione i jeżeli kontakt dziecka z obojgiem rodziców nie będzie utrudniony.

 

Sprzeczność orzeczenia rozwodu z zasadami współżycia społecznego – pojęcie zasad współżycia społecznego jest pojęciem ocennym, nie ostrym. Uznaje się, że zasady współżycia społecznego są to określone wzorce postępowania, ustalone przez normy moralne lub obyczajowe. Przykładem takich norm, którymi kieruje się sąd orzekając o niedopuszczalności rozwodu może np. nieuleczalna choroba małżonka, kiedy jego stan wymaga udzielenia mu materialnej i moralnej pomocy. Zasada ta nie może mieć jednak zastosowania w wypadku nieuleczalnej choroby psychicznej współmałżonka. Przy chorobie fizycznej zachodzi możliwość utrzymania więzi duchowej, istnieje pełne odczucie skutków rozwodu ze strony chorego i dlatego względy moralne nakazują udzielenia mu opieki nie tylko materialnej, ale i moralnej tak, aby ulżyć losowi chorego. Natomiast w wypadku choroby psychicznej nie zachodzi możliwość utrzymania więzi duchowej, a sam chory nie odczuwa w tak ostry sposób skutków rozwodu, gdy jeszcze stan jego zdrowia wymaga pobytu w szpitalu drugi małżonek nie może mu praktycznie zapewnić niczego więcej poza dostarczeniem pomocy i opieki materialnej i w tych warunkach udzielenie temu małżonkowi rozwodu może znaleźć usprawiedliwienie w poczuciu moralnym społeczeństwa. Przesłanka ta służy ochronie małżeństwa, dotyczy to sytuacji, gdy normy społeczne negatywnie oceniałby rozwiązanie małżeństwa. Zasady te oczywiście nie odnoszą się tylko do sytuacji choroby fizycznej małżonka, ale dotyczą szeregu innych przypadków, gdzie ze względu na szczególne okoliczności rozwiązanie małżeństwa nie jest dopuszczalne.

 

Wyłączna wina małżonka, który żąda rozwodu – również stanowi przesłankę negatywną rozwiązania małżeństwa, jednakże zasada ta znajduje dwa istotne ograniczenia. Dopuszczalny jest rozwód w sytuacji, gdy żąda go małżonek wyłącznie winny w przypadku:

a)     gdy małżonek niewinny wyraża zgodę na rozwód – zgoda musi być wyrażona w sposób jasny i wyraźny, może także być cofnięta przez tego małżonka, wówczas traktowana jest jakby nie została wyrażona.

b)     gdy odmowa zgody jest w świetle okoliczności danej sprawy jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego – odmowa zgody jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, jeżeli nie znajduje ona uzasadnienia a jest podyktowana np. chęcią utrudnienia lub uniemożliwienia uzyskania rozwodu. Kiedy małżonek niewinny kieruje się motywami zasługującymi na potępienie z punktu widzenia moralnego, w szczególności, jeżeli istnieje podstawa do ustalenia, że małżonek niewinny odmawia zgody na rozwód wyłącznie w zamiarze szykany albo dla zemsty lub z nienawiści do małżonka winnego, uznanie odmowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego nie budzi wątpliwości.

 

Rozwiązanie małżeństwa może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w przypadku, gdy nie dałoby się pogodzić rażącej krzywdy, jakiej doznałby małżonek sprzeciwiający się żądaniu rozwodu albo, gdy przeciw rozwodowi przemawiają ważne względy natury społecznej, które nie zezwalają na to, by orzeczenie rozwodu nastąpiło mimo złego traktowania i złośliwego stosunku do współmałżonka lub dzieci albo innych przejawów lekceważenia instytucji małżeństwa i rodziny lub obowiązków rodzinnych. Należy jednak nie utożsamiać tej przesłanki negatywnej ze swoistą karą za złe zachowanie współmałżonka winnego. Sąd powinien wydając orzeczenie z powołaniem na zasady współżycia społecznego, rozważyć czy odmowa rozwodu nie spowoduje jednak pogorszenia sytuacji współmałżonka niewinnego sprzeciwiającego się rozwodowi.

 

Reasumując, o tym czy nie zachodzą przesłanki do odmowy orzeczenia rozwodu, orzeka sąd po przeprowadzeniu postępowania dowodowego. Trudno zatem nie znając materiału dowodowego oceniać Pani szansę na nie orzeczenie rozwodu, jednakże brak Pani zgody, która wynika z chęci naprawienia małżeństwa oraz istniejących uczuć do współmałżonka, a także dobro wspólnego małoletniego dziecka, może dalej stać na drodze przy orzeczeniu rozwodu przez sąd.