Umowa dożywocia a pozbawienie prawa do zachowku

Kwestia zachowku uregulowana jest w art. 991 § 1 i następnych Kc (Kodeksu cywilnego), zgodnie z którym, zstępnym (dzieciom, wnukom, prawnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli zatem brat nie jest trwale niezdolny do pracy lub małoletni, roszczenie o zachowek przysługuje w wysokości ½ tego co przysługiwałoby mu na podstawie dziedziczenia ustawowego.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku, darowizny uczynione przez spadkodawcę. Nie dolicza się jednak do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Nie dolicza się także darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Należy zatem przyjąć, iż podlegają zaliczeniu darowizny uczynione na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku bez względu na datę ich dokonania (potwierdza to wyrok z dnia 01.06.2004 roku wydany przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku, sygn. akt I ACa 285/04). Podobne stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Białymstoku - Prawidłowa wykładnia art. 994 § 1 Kc, powinna być taka, że niemożność doliczania do spadku po upływie dziesięciu lat licząc wstecz od śmierci spadkodawcy dotyczy tylko darowizn, które dokonane były na rzecz osób obcych, nie będących ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku (wyrok z dnia 12.11.1996 sygn. akt I ACr 308/96). Z przepisów jednak jasno wynika, że doliczeniu podlegają jedynie darowizny, a zatem umowa dożywocia jako nie wymieniona w przepisach, nie podlega dla obliczenia zachowku doliczenia do spadku. Umowa o dożywocie nie jest umową darowizny, gdyż jest zaliczana do umów odpłatnych (umowa darowizny jest umową nie odpłatną), gdzie występuje ekwiwalentność świadczenia, czyli w zamian za nieruchomość nabywca utrzymuje dożywotnio zbywcę. O odpłatności świadczy także fakt, że w szczególnych okolicznościach dożywocie może zostać zamieniona na dożywotnią rentę.

 

Umowa dożywocia co prawda nie spowoduje pozbawienia Pani brata roszczenia o zachowek (można pozbawić go tego prawa tylko poprzez wydziedziczenie – o czym poniżej), ale z masy spadkowej wyjęta zostanie nieruchomość i roszczenie o zachowek, co uzasadniliśmy powyżej, zostanie ograniczone do pozostałego majątku stanowiącego masę spadkową. Niestety zbycie nieruchomości na podstawie umowy o dożywocie może podlegać podatkowi dochodowemu, chyba że spełnione są przesłanki do zwolnienia podatkowego w tym zakresie. Znowelizowana ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych ustala, że przychód z odpłatnego zbycia nieruchomości i praw majątkowych podlega podatkowi dochodowemu w wysokości 19% od uzyskanego dochodu. W tym zakresie ustawa nie przewiduje zwolnienia dla umowy dożywocia. Zgodnie jednak z art. 21 ust. 126 zwolniony z podatku od sprzedaży nieruchomości lub praw majątkowych jest podatnik, który był zameldowany na pobyt stały w zbywanym budynku lub mieszkaniu przez okres nie krótszy 12 miesięcy przed datą zbycia. Ustawa zastrzega jednak warunek, że aby z takiego zwolnienia z podatku skorzystać, trzeba złożyć właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 14 dni od daty zbycia stosowne oświadczenie o wymaganym zameldowaniu w danej nieruchomości. Jeżeli podatnik nie dopełni tego obowiązku, odpłatne zbycie nieruchomości podlega podatkowi od uzyskanego dochodu.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt. 3 ustawy z dnia 26.07.1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy nie stosuje się do przychodów podlegających przepisom o podatku od spadków i darowizn. Obowiązek podatkowy reguluje ustawa z dnia 28 lipca 1983 roku o podatku od spadków i darowizn.

 

Po 1 stycznia 2007 roku zgodnie z nowelizacją do ustawy z dnia 28 lipca 1983 roku o podatku od spadków i darowizn, członkowie najbliższej rodziny są całkowicie zwolnieni z opodatkowania spadków i darowizn. Do kręgu najbliższej rodziny zaliczono małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę. Warunkiem zwolnienia od podatku od darowizny, jest dokonanie zgłoszenia nieodpłatnego nabycia majątku, właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego. Obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadku, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego.

 

Oczywiście w takim przypadku, aby Pani brat został pozbawiony możliwości roszczenia o zachowek, musieli by zgodnie z art. 1008 kc. wydziedziczyć Pani brata w testamencie. Wydziedziczenie jest jednak możliwe zgodnie z prawem, jeżeli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

W myśl art. 1009 kc, przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu. Oznacza to, że testament powinien określać (opisywać) tą przyczynę. Nie jest przewidywana tutaj szczególna forma testamentu, wystarczy odręcznie sporządzony w formie pisemnej i podpisany testament przez spadkodawcę. Nie mniej jednak zalecamy w takim przypadku sporządzić jednak testament przed notariuszem (koszt ok. 50 zł), gdyż o wiele trudniej jest podważyć taki testament. Oczywiście wydziedziczenie Pani brata nie pozbawia roszczeń o ewentualny zachowek jego dzieci. Zgodnie z art. 1011 kc, zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

 

Na koniec uwaga o zniesieniu współwłasności. Współwłaściciel nieruchomości (albo obecnie Pani rodzice, albo Pani po przeniesieniu nieruchomości na Panią), może żądać zniesienia współwłasności przez sąd, co wynika z art. 210 kc - każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności. Każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo że pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. W przypadku sądowego zniesienia współwłasności (możliwe jest także umowne zniesienie współwłasności), koszty sądowe od takiego wniosku zależą od tego, czy wszyscy współwłaścicieli są zgodni i złożyli zgodny projekt zniesienia współwłasności. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt zniesienia współwłasności, pobiera się opłatę stałą w kwocie 300 złotych, w pozostałych przypadkach opłata stała jest pobierana w kwocie 1000 złotych od wniosku o zniesienie współwłasności. Wniosek taki należałoby złożyć do sądu, w obrębie którego znajduje się nieruchomość.

 

www.SerwisPrawa.pl