W przypadku darowizn dokonanych za życia przez spadkodawcę, doliczone one mogą być do masy spadkowej

Zgodnie z treścią art. 991 § 1 k.c. (kodeksu cywilnego), określonym w tym przepisie osobom (zstępnym czyli dzieciom, wnukom, prawnukom, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy), którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Zachowek należy się wówczas, jeżeli osoba uprawniona wymieniona w treści art. 991 § 1 k.c.  nie otrzymała należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu. W takim przypadku osobie uprawnionej do zachowku przysługuje mu przeciwko spadkobiercy lub określonych przypadkach obdarowanemu, roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Spadek stanowi ogół cywilnych majątkowych praw i obowiązków zmarłego. Natomiast prawo do zachowku stanowi ochronę spadkobierców ustawowych przez takim rozporządzeniem spadkodawcy, które całkowicie wykluczałoby ich od dziedziczenia. Oczywiście przepisy prawa przewidują także możliwość pozbawienia osób uprawnionych do zachowku poprzez ich wydziedziczenie. Wydziedziczenia dokonuje spadkodawca poprzez testament negatywny. Obalony zostaje tytuł powołania do spadku z ustawy, gdyż w ten sposób testator pozbawia określoną osobę zdolności do dziedziczenia po sobie. Pozbawienie prawa do zachowku może nastąpić tylko w testamencie i tylko jeżeli uprawniony do zachowku:

 1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

 2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

 3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

 

Dokonana darowizna nie jest doliczana do masy spadkowej, jednakże zgodnie z treścią art. 994 § 1 k.k. przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Czytając ten przepis, można powiedzieć, że doliczone będą zatem do spadku wszelkie darowizny dokonane bez względu na czas ich dokonania na rzecz osób będących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku. Podobne stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 1 czerwca 2004 roku, sygn. akt I ACa 285/04, który stwierdził, że a contrario należy przyjąć, iż podlegają zaliczeniu darowizny uczynione na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku bez względu na datę ich dokonania.

 

Podstawą prawną żądania osób uprawnionych do zachowku od osoby obdarowanej jest art. 1000 § 1 k.c., który stanowi, że jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Reasumując, bez wydziedziczenia (pozbawienia prawa do zachowku w testamencie) zasadniczo może być Pani zobowiązana do zapłaty zachowku. Wówczas jedyna możliwość to powołanie się na zasadę określoną w art. 5 k.c. Zgodnie z tym przepisem, nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Jak stwierdził w wyroku z dnia 7 kwietnia 2004 roku Sąd Najwyższy (sygn. akt IV CK 215/03), nie jest wykluczone stosowanie art. 5 k.c. także do spadkowych praw podmiotowych.