Roszczenie do obdarowanego o należny zachowek mogą mieć spadkobiercy ustawowi

Zgodnie z art. 991 § 1 k.c. (kodeksu cywilnego) uprawnionymi do zachowku po spadkodawcy są zstępni, małżonek spadkodawcy oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

 

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę udziału spadkowego, który by przypadał spadkobiercy przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. 

 

Uprawnionym do zachowku przysługują roszczenie o zachowek nie tylko wobec spadkobiercy testamentowego lecz także względem osób obdarowanych przez spadkodawcę za życia. Zgodnie z art. 994 § 1 k.c. przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Prawidłowa wykładnia art. 994 par. 1 k.c. powinna być taka, że niemożność doliczania do spadku po upływie dziesięciu lat licząc wstecz od śmierci spadkodawcy dotyczy tylko darowizn, które dokonane były na rzecz osób obcych, nie będących ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku [1].

 

 

W przypadku zatem dokonanych przez spadkodawcę darowizn za życia, które w rezultacie prowadzą do uszczuplenia przyszłej masy spadkowej, przy obliczaniu należnego zachowku doliczone do spadku będą wszystkie darowizny (poza darowiznami w drobnych prawach życia codziennego), dokonane nie więcej niż przed 10 laty licząc od otwarcia spadku. Zgodnie z art. 924 k.c. spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, czyli od tej daty biegnie okres przedawnienia roszczeń o zachowek. Ponadto do masy spadkowej, dla potrzeb obliczenia należnego zachowku doliczone zostaną także darowizny dokonane więcej niż przed 10 laty od otwarcia spadku, jeżeli zostały dokonane na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku. Jeżeli spadkodawca dokonał darowizny wyczerpującej cały spadek, uprawniony do zachowku może dochodzić od obdarowanego roszczenia o zachowek w granicach określonych w art. 1000 k.c.[2]

 

 

W myśl przepisu art. 1000 § 1 k.c. jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

 

Reasumując, w opisanym stanie faktycznym, spadkobiercom ustawowym (dzieciom oraz małżonkowi spadkodawcy) przysługuje w stosunku do osoby obdarowanej przez spadkobiercę roszczenie o zachowek. W myśl przepisu art. 1007 k.c. roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów i poleceń, a także roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem lat trzech od otwarcia spadku.

 

Jarosław Olejarz

 

[1] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12.11.1996 roku sygn. akt I ACr 308/96

[2] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30.01.2008 roku sygn. akt III CSK 255/07