Zajęcie rachunku bankowego spólki cywilnej na mocy tytułu wystawionego jedynie na jednego wspólnika

Jak wynika z art. 870 k.c. jeżeli w ciągu ostatnich sześciu miesięcy została przeprowadzona bezskuteczna egzekucja z ruchomości wspólnika, jego wierzyciel osobisty, który uzyskał zajęcie praw przysługujących wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, może wypowiedzieć jego udział w spółce na trzy miesiące naprzód, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony. Jeżeli umowa spółki przewiduje krótszy termin wypowiedzenia, wierzyciel może z tego terminu skorzystać. Przepis ten jasno wskazuje, że wierzyciel osobisty może uzyskać na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego jedynie na jednego ze wspólników, zajęcie praw tego wspólnika, na wypadek wystąpienia wspólnika ze spółki lub jej rozwiązania. Dopiero w razie bezskutecznej egzekucji przeprowadzonej z majątku tego wspólnika, wierzyciel osobisty może wypowiedzieć udział wspólnika w spółce.

Konsekwencją powyższej zasady określonej w art. 870 k.c. jest wyrażony w art. 778 k.p.c. obowiązek wskazujący, że do egzekucji ze wspólnego majątku wspólników spółki prawa cywilnego konieczny jest tytuł egzekucyjny wydany przeciwko wszystkim wspólnikom.  Art. 778 k.p.c. jest konsekwencją przyjęcia zasady, że tytuł egzekucyjny uprawnia do egzekucji z całego majątku dłużnika i tylko z tego majątku. Nie można skierować egzekucji do rzeczy będącej współwłasnością dłużnika i osoby trzeciej.

Wskazany przez sąd art. 891¹ § 1 k.p.c. stoi w sprzeczności z powyższą zasadą prowadzenia egzekucji z majątku spółki gdy wierzyciel posiada jedynie tytuł wykonawczy wystawiony tylko na jednego wspólnika. Zgodnie z tym przepisem na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przeciwko dłużnikowi można zająć wierzytelność z rachunku wspólnego prowadzonego dla dłużnika i osób trzecich. Dalsze czynności egzekucyjne prowadzone będą do przypadającego dłużnikowi udziału w rachunku wspólnym stosownie do treści umowy regulującej prowadzenie rachunku, którą dłużnik obowiązany jest przedłożyć komornikowi w terminie tygodnia od daty zajęcia. Przepisy o wyjawieniu majątku stosuje się odpowiednio. Jeżeli umowa nie określa udziału w rachunku wspólnym albo gdy dłużnik nie przedłoży umowy, domniemywa się, że udziały są równe. Po ustaleniu udziału dłużnika zwalnia się pozostałe udziały od egzekucji. Zgodnie z § 2 powyższego przepisu, w razie zajęcia rachunku wspólnego dla wspólników spółki cywilnej, komornik zawiadamia pozostałych wspólników.

 

Wprowadzenie przez ustawodawcę wyłomu w zasadzie prowadzenia egzekucji z całego majątku dłużnika i tylko z tego majątku (art. 891¹ § 1 k.p.c.) stoi w sprzeczności z zasadą wspólności łącznej majątku wspólnego spółki cywilnej. Takie stwierdzenie znajduje uzasadnienie w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2007 roku (sygn. akt II CSK 321/06), w którym sąd stwierdził, że  dopóki trwa stosunek prawny spółki wspólność łączna majątku wspólnego jest nienaruszalna (art. 863 k.c.). Zajęcie rachunku bankowego spółki, gdzie znajdują się środki pieniężne nie będące zyskiem spółki (który, mógłby podlegać wypłacie w odpowiednim określonym w umowie stosunku procentowym), faktycznie powoduje, że za zobowiązania wspólnika odpowiadają wszyscy wspólnicy. Środki finansowe zgromadzone na rachunku nie stanowią przecież zysku podlegającego wypłacie i podziałowi pomiędzy wspólników, a stanowią jedynie majątek obrotowy spółki, który do czasu jego podziału stanowi współwłasność. Dopuszczona na podstawie art. 891¹ § 1 k.p.c. możliwość zajęcia rachunku bankowego spółki, narusza podstawowe zasady ochrony konstytucyjnej prawa własności. Zgodnie z Konstytucją prawo własności można ograniczyć tylko ze względu na ważną wartość mocniej chronioną (zasada hierarchiczności wartości chronionych przez prawo). Wartością wyżej chronioną (art. 21 konstytucji) jest jedynie interes publiczny (cele publiczne), a nie - jak tego chce ustawodawca w art. 891¹ § 1 k.p.c. - subiektywny interes wierzyciela osobistego. Z tego też względu naszym zdaniem mimo, że faktycznie art. 891¹ § 1 k.p.c. dopuszcza zajęcie samego rachunku bankowego, to jest on sprzeczny z 870 k.c. i art. 778 k.p.c. a także samą Konstytucję.

 

Jednakże domniemanie zgodności ustawy z Konstytucją może być obalone jedynie wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, którego wyłączną kompetencję do orzekania w sprawach zgodności obowiązującego ustawodawstwa z Konstytucją zastrzega art. 188 Konstytucji. Sąd jest związany ustawą dopóty, dopóki ustawie przysługuje moc obowiązująca. Nie oznacza to jednak dowolności w dokonywaniu wykładni prawa. Zgodnie z niekwestionowaną w doktrynie i orzecznictwie dyrektywą, wykładnia powinna zawsze uwzględniać pierwszeństwo takiej wykładni przepisów, która pozostaje w zgodzie z normą konstytucyjną.

 

Naszym zdaniem odpowiednim środkiem do ochrony swoich praw przez wspólników, jest nie skarga na czynności komornika a powództwo przeciwegzekucyjne. Skarga na czynności komornika przysługuje wtedy, gdy komornik dokonując czynności naruszył przepisy procesowe, natomiast powództwo o zwolnienie od egzekucji dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy prawa osoby trzeciej zostały naruszone przez skierowanie egzekucji zgodnie z przepisami procesowymi. Między powództwem o zwolnienie od egzekucji a skargą na czynności komornika nie ma więc konkurencji, wniesienie zaś skargi na czynności komornika stanowi przeszkodę do wytoczenia powództwa o zwolnienie od egzekucji. Zgodnie z art. 841 § 1 k.p. c. osoba trzecia może w drodze powództwa żądać zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji, jeżeli skierowanie do niego egzekucji narusza jej prawa. Powództwo można wnieść w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa, chyba że inny termin jest przewidziany w przepisach odrębnych.