Zrzeczenie się roszczenia o zachowek

Zgodnie z art. 991 § 1 k.c. (kodeksu cywilnego), zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

 

Przepisy prawa nie przewidują wprost możliwości zrzeczenia się prawa do zachowku, ale zachowek jest prawem osoby uprawnionej, a tym samym osoba ta może z tego prawa skorzystać ale nie musi. Roszczenie z tytułu zachowku nie jest dziedziczone, a przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten także należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

 

Zrzeczenie się roszczenia jest możliwe jako pewne zobowiązanie się uprawnionego do tego, aby w przyszłości nie dochodził od zobowiązanego określonego roszczenia. Takie zrzeczenie jest możliwe poprzez zawarcie w formie pisemnej umowy lub jednostronnym pisemnym oświadczeniu uprawnionego, w którym zrzeka się on w przyszłości dochodzenia tego roszczenia o zachowek.

Na gruncie postępowania cywilnego, zgodnie z art. 203 § 1 k.p.c. (kodeksu postępowania cywilnego), pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego aż do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia - aż do wydania wyroku. W przepisie tym (art. 203 § 1 k.p.c.) chodzi jedynie o zrzeczenie się przez powoda roszczenia w znaczeniu procesowym. Oznacza to niemożność skutecznego dochodzenia w przyszłości mogącego istnieć roszczenia materialnoprawnego. Zrzekając się roszczenia procesowego powód rezygnuje bowiem ze zbadania jego zasadności w tym samym stanie faktycznym i wobec tego samego pozwanego. W razie ponownego wytoczenia powództwa o to samo roszczenie i przeciwko temu samemu dłużnikowi (pozwanemu) sąd powinien wydać wyrok oddalający powództwo, jeżeli dłużnik powoła się na wcześniejsze cofnięcie pozwu i zrzeczenie się roszczenia przez powoda w poprzednim procesie.

 

W przypadku umownego zrzeczenia się roszczenia (lub oświadczenia uprawnionego), taki dokument zawierający oświadczenie w tym zakresie może być przedstawiany przez uprawnionego do zachowku jedynie jako środek dowodowy. Zrzeczenie się roszczenia nie gwarantuje nie dochodzenia w przyszłości przez uprawnionego prawa do zachowku. Zgodnie z art. 203 § 4 k.p.c. sąd może uznać za niedopuszczalne zrzeczenie (w postępowaniu sądowym, per analogia także poza nim) lub ograniczenie roszczenia tylko wtedy, gdy okoliczności sprawy wskazują, że wymienione czynności są sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa. Podstawą zatem do oceny skuteczności zrzeczenia się roszczenia nie są tylko przepisy prawa, ale także zgodność tego zrzeczenia się z zasadami współżycia społecznego (np. zrzeczenie się roszczenia w zamian za zapłatę określonej sumy lub przekazanie innych praw majątkowych będzie inaczej traktowane niż zrzeczenie się roszczenia bez żadnego ekwiwalentu dla uprawnionego).